2016 Government Policy (KIR)

  HIS EXCELLENCY TE BERETITENTI TANETI MAAMAU

POLICY STATEMENT 2016

 

(2nd Meeting of the 11th Parliament – 25th April to 10th May, 2016)

 

 

Te Tibiika ae ko Karineaki ma kaain abam

Te Tia Moti ae Rietata ma kaain abam

Te Kauoman ni Beretitenti ma kaain abam

Minita n te Kaebineti ma kaain abami

Taan Tei aika kam Karineaki ma kain abami

Kautuun Aaro

Taan Tei Mai Abatera

Iruwa aika kam Rine

Ao ai bon kaain Kiribati nikabane n taabo aike kama mena iai

 

N aran ara Uea are Iesu ao Kam Na Bane Ni Mauri

I mwain ae I waaki nako, ao I a rimoa n kakaitaua Te Atua ae mwaka n te maeu ao te marurung ae e teimatoa nakoira ni kabane, ao n ana babaire I aon bitakin te kairiri ao te waaki n Tautaeka are e a kabobongaaki raoi rinanon bwanaaia kaain Kiribati n 9 Maati 2016.  I a kaaitau naba nakoia naake a tia n kaira te waaki inanon ririki aika a tia n nako man te moan kainaomata, ma aron aia tobwa ake a tia ni uarokoa Kiribati nakon te maneka are e a roko inanona ngkai.  Ao n am kariaia te Tiibika, ao tia anga baira n uboubo nakoia taan kairiri aikai.

Imwain ae I wakinako riki ao nna bubuti bwa tina kainababu teuana te miniti n ururing ibukiia Tautian Aotiteria ma Nutiran ao naake a tia n anga maiuia ibukin karekean te rau n te aonnaba.

(1 Minute of Silence)

I kukurei ni kawenea nako matami ara Motinnano ngai ma kaain te Kaebineti ao kaain au bwatei ae Tobwaan Kiribati. Te koaua ae rangi ni kakawaki bon karakaan te kabwaia, te mweraoi ao te kukurei nakoia ara botanaomata.

Te Motinnano aio, a mwaiti kanoana ao are e na riki bwa ana bwai ni mwakuri Te Tautaeka inanon te aua n ririki aika i mwaira.  Ti tobwaia ao ti karikirakea, a tei ba ara motto ke ara kibun taeka ake ana riki bwa bween waara, marurungira ao korakorara ni karaoi tabera aika a mwaiti ao aki bebete ibukin te botanaomata. E kakawaki te ikarebai n te waaki ao te tobwa raoi irouia taan kairiri n te waaki n Tautaeka ae e aanaki n te itiaki, te riai ao te koaua.

TE TAUTAEKA AE E AANAKI N TE RIAI (GOVERNANCE)

Tina bane n kakatonga bwa Kiribati bon te aba ae rau, te aba ae e atatai-aomata ao te aba ae e korakora iai ao man bwabwainaki n taai nako te katei ni karinerine ao te katei ae e aanaki n te riai ao te tangira.

Ngaia are tina kamatoa nakoimi ara botanaomata bwa tina kakaonimaki n kakawenei imatan ami Auti Ni Maungatabu aron wakinan ao kakoroan nanon ara waaki n kairiri. Bwa aio te Auti ae kam rineia kaina ao aio te Auti are ngaia taan tirobaea ao taan kakaeti ara waaki ibukimi ara botanaomata.

Tiaki ti ngaia ma ngkana iai memeren taian Tua ma taian Kaetieti aike ngaia aika ana kanakoraoa aron ara kairiri, ao tina ikarekebai ngaira ma ngkami bwa tina katamaroai ao man kamatoai bwa tina kona iai ngaira ami taan kairiri n motikaki taekara ngkana ti waaki inanon te aki riai ao te babakanikawai. Ngaira taan karaoa ae e riai ao ngaira taan katea te banna ae e tamaroa ae e aanaki n te onimaki. N irekereke ma aio ao iai te kataratara ibukin kanakoraoan kaniwangaia taan Tia Moti ngkai ngaia angatain kamatoan ao karaoan nanon taian Tua ma Kaetieti.

I kukurei naba n taekinna bwa ae ti waaki ngkai n kamatebwaia Tuan te Aroaro ibukia Taan Kairiri (Leadership Code) are e na reke bwa kaetan waaki nakon te riai ma te kantaninga bwa e na kona n maroroakinaki kanoana nakon te Auti ni Maungatabu are imwin aio.  Iai te iango bwa e na kawaekoaki ni kateaki ana komete te Auti n Tei ae te Anti Corruption, are e na ibuobuoki n kakaei rongorongoia taan kairiri ake a tia ni bakataea ao ni burakiakona kaubwain te botanaomata n itera aika a kakaokoro.

I a tabeka bwanaau n te tai aio nakoimi ara taan mwakuri n te Tautaeka. E rangi n kakawaki tibangami ibukiia ara botanaomata.  E aki kona ni bane te makuri ae tamaroa ibukin tobwaan kainanon te botanaomata.  Tia bane n karin angira n te tai aio ao man kaakea tauan inaomatara ao man karaoi ara beku nakon are iaon te kabanea n tamaroa, bwa akea tian ao tokin te tamaroa ao ngaira taan katea te banna ae tina kaotiira iai bwa ti taua ma nanora nakon tibwangara ao ti beku mwaka ibukin tobwaan kainanoia ara botanaomata.

TOBWAAN KAUBWAIN KIRIBATI AIKA A KAKAWAKI

E kakawaki bwa e na tobwaaki raoi kaubwain Kiribati n aekaia nako ibukin karikirakean te maiu raoi ao kauarerekean te maiu ni kainnano ao ni kakaokoroaki.  E kakawaki naba bwa ana iai te rikirake n te kaubwai, ao bon taben te Tautaeka tobwakin raoi kaubain Kiribati n aekaia nako n aron te ika ma kaubwaira mai taari, te ununiki ma kaubwain aon te aba, ao ai ara botanaomata aika a rangi ni kakawaki n te aro ae ana teimatoa.

Te rikirake n te Kaubwai (GDP Growth)

E na kekeiaki Te Tautaeka ni karikirakea kaubwain te aba (GDP growth) are e na ibuobuoki ni kaitara rikiraken boon te maeu (inflation), te botanaomata (population growth) ao te aki mwakuri (unemployment).  Ni kaineti ma rikiraken te kaubwai (GDP growth), ao e kakawaki ae e na karababaki aron uakoraan te rikirake, tiaki n ti taraa te kaubai are e kabooaki n te mwane (economic) ma n tarai naba iteran kaubwaira ake aki kabooaki n te mwane n aron te katei (social) ma te otabwanin (environmental). Are nanona bwa e na kaungaaki te rikirake ae e ikarebai ibukin uaiakinan te rikirake ae e na teimatoa (inclusive growth for sustainable development).

E na katamaroaki kantokan bwaai n te aro bwa ana akea te kakaokoroaki, ao n reitaki naba ma karaian kaako.  E na kaungaaki te karikirake ae kakeaan te angabwai (tax free zones) n tabo ake ana kabirimwaka te rikirake, ao te karaobwai man kaubwain abara ao ake a kona naba n reke mai tinaniku. 

E na kamaitaki riki karekean mane ni buoka ao ni katamaroaki tararuia iaan tuan te mwane, ao ai uana naba ma te mwane ni mwakuri bwa e riai ni kabonganaki raoi ni buoka kainnanon te I-Kiribati ao ni kaungai karikirake aika a bongana ibukin karakaan te kabwaia. 

E na karababaki riki anga n karekemwane ibukin kanakoraoan taben te Tautaeka n aron taian tiaati aika riai man te kibakiba n ara karawa. E na katamaroaki tararuan ao karikirakean te mwane n tania n te aro bwa e na kona n ibuobuoki nakon te botanaomata ae ngkai ao n aki aonikaia naba te roro ae na roko. 

Kaubwain abara ae te ika n reitaki ma kaubwai mai tari

Abara ae Kiribati e bon rangi ni bubura ana marawa ni kabotauaki ma buburan abara.  Ngaira kaain Kiribati ti kakabaiaki ba ti anganaki te tibanga ae moan te kakawaki are taan tararua te marawa ae bubura ma marina (custodian) are inanona are te ika ao aekan kaubaira riki ake a kona n reke mai taari.  Kaubaira riki ae te ika boni ngaia oin maiura ao a riai ngkanne n tararuaki ao ni karikirakeaki raoi ibukin kabatiaan ara karekemwane ao ara tania ni maeu ibukia ara botanaomata.

E korakora ana iango te Tautaeka aio n uarorokoa te I Kiribati ba e na kona ni bon akawa oin ara ika, ao man kateimatoa raoiroin ara ika ma marin taari are ana kona ni maketenaki boni i abara ikai ao i tinaniku naba.  Kakoroan bukin aio, ao te Tautaeka e kaungaia tani karikirake ao bitineti n te akawa mani kakorakora riki ana buoka nakoia te botanaomata ibukin katauraoan bwaai n akawa ma rabakau n akawa, ao anga ni kateimatoan raoiroin te ika are e kona n rianako iai aron ana karekemane te tia akawa.

Taan karikirake mai tinaniku a katikaki nanoia nakon abara ae Kiribati ibukin marin abara ae tiraua ae te ika ni marawa. E tauraoi Te Tautaeka ni kaungai rokoia taan karikirake aikai iaan karikirakean riki taabo ni karaoi ika I abara ikai ba ngaia ae e na buoka riki aron te kammakuri nakoia ara roron rikirake ae a tabe n rikirake.  A na aki ti makuri n aron karaoan te ika ma a na rikirake naba rabakauia iaon aron karaoan bwaai ni makuri ma bwaai ni karao ika.  Ara taakete bwa Kiribati e na kinaaki ae ngaia naba te aba teuana n te Betebeke ae ana ika e oro naba raoiroina ma kangkangina.

Ti na karikirakea naba aron kabobongan ara matabaiawa irouia kaibuken tinaniku ba a na kona n roko ni kannanna ao mani karekei iai aia kaako ma aia bwaa ao aia ran n te aro ae e na kinaki abara ba e tauraoi naba ni bubutimwaai.  

Iai naba te kataratara ibukin karababan riki aekakin te karekemwane man ara marawa are e irekereke ma anakin kaubwain marawa ke te deep sea mining. Aio ngkana e bobonga raoi ao e na kona n kamanoa akawakin ara marawa n te aro ae e na teimatoa kaubwaira ae te ika.

E na teimatoa kamanoan marin abara man taian mwakuri n aonikai rinanon kanakoraoan ao kamatoan ara tua are teuana mai buokona bon kamanoan te ika ae te bakoa.  Ai arona naba ma katamaroan te tararua ke bureitimaniakin ara marawa n reitaki ma aaba mai tinaniku ake ana kona ni buokira ma nanoia ae tamaroa.

Te Ununiki

E na kaungaaki unikan kaain abara ao kain amarake ake a kona ni kateimatoa rereken amarake aika a baeranti ao a bongana nakon te maiu ao te marurung.  A rangi ni mwaiti bonganan te ununiki ba e aki ti totokoa tataren te amarake ae kamarurung, ma e na kateimatoa naba te karekemwane, ao te mwakuri ma te ibuobuoki nakon kanganga ma kabuanibwai nakon te rikirake.

Ana buokaki taan ununiki ao taan maniman n itera aika a mwaiti, ao e na kaungaaki katean taabo ni karaobwai n tabo ake a kaubwai n te uanikai ao te maniman (comparative advantage), ao e uarereke te kabanemwane (opportunity cost) ibukin karaoakia.  Ana kabonganaaki raoi aaba ake akea kainnanoaia iroun te Tautaeka, n reitaki ma te aba are I Biti, ao ni kaungaki te iokinibwai bon iaon Kiribati, n reitaki ma Banaba ao Rabi.  E na kaungaaki naba unikan te nii ma kain amaraken Kiribati, n te aro ae tabwanin (integrated) bwa e aonga n teimatoa te maiu raoi nakon te I-Kiribati. 

Te Reirei

Te reirei bon kingin te kabwaia ao te rikirake nakon te maiu raoi ae tamaroa riki.  Bon kaini katikun te I-Kiribati ni koaua ibukin taai aikai ao ai moarara riki taai aika a na roko.  E a rikirake ni bobuaka te reirei n te aro are a bon rangi ni mwaiti ataein Kiribati ake aikoa reke rooia e ngae ngke e korakora wanawanaia ma aia tarena n te reirei.   Man te koaua ae kakawaki aio, ao e na teimatoa te Tautaeka n tobwa ao ni karikirakea te reirei n itera aika a kakaokoro.

E a tia ni waaki te kamatebwai ao te maroro ma te botanaomata iaon katean Te Tua n te Reirei ibukia ataei ake a uarereke, ngkai e bwaka taekan te karinan n reirei aio man Te Tua n Reirei are e uotakirake n 2013.  E teimatoa ni waaki te kataneiai ibukia taan reirei n te karinan aio, ao e na katamaroaki riki.  N tian te Tua ao katamaroan itera nako ibukin kanakoraoan te waaki n reirei iaon te karinan aio ao e a kona ngkanne Te Tautaeka ni karaoi ana babaire ibukin karekean booia taan reirei irouia ataei ake a uarereke.  E na katamaroaki naba mwengaia ma aia bwai ni makuri taan reirei ni kabane, n te aro bwa e na tikotikonaki te kabanemwane.

E korakora te kakaokoroaki n ana kona te karo ni kabaka roon natina, ma ngaia ae e a tia n baireia Te Tautaeka ba e nang aki roo te ataei are e bwaati ana bwi nakon te koraki 4 nakon 6 n reirei ni kabane I aon Kiribati.  E a tauraoi n nako aio imwin tian kabwatan te kataumwane n te auti aio.  E na teimatoa te ibuobuoki nakon buokan boon aia bwai ataein te reirei ma e na katamaroaki riki.  Ana kaungaaki ataei ake iai aia tarena ae tamaroa ba ana kona n reita nako karaoan aia reirei ni karekei aia beeba aika a bubura.  E na kawaekoaki naba ni kamatebwaiaki aron tabeia Kometen te reirei iaan te Tua ao n karekeaki naba kaniwangaia nakon aia mwakuri ae kakawaki ibukin kanakoraoan te tararua ao te rikirake n te reirei.  E na ibuobuoki Te Tautaeka nakon aia reirei ataei ake a toara bain rabwataia ni mwaitin korakorana are e kona n ibuobuoki nako iai n te tai teuana ma teuana. Ao n taraia bwa ana aki katinanikuaki man te waaki.

 

Te Aoraki ma Katoki Aoraki

E teimatoa te aoraki iaon abara ae Kiribati, ao e rangi ni kakawaki ae ti na mano man aoraki nako ngkai e uarereke abara ma ara botanaomata.  Ma ngaia ae e na riai ni kabatiaki te ibuobuoki ao te kakamwakuri iaon totokoan aoraki irarikin ae e wakinaki ibukin katokana.  Te aoraki irouia ataei aika uarereke n reitaki ma aorakia aine ao ai bon karotona riki aoraki aika aki ewewe ke te NCDs ake a riki ba kakamaku ao taan tiritiri nakoia ara botan aomata.

I bukin kakawakin tuan te mauri ao ni kauarerekea riki te kabuani bwai nakon maiuia ara botanaomata, ao e na riai ni moanibwaiaki katamaroan bwaai ni makuri n te onaoraki ni kabane, n reitaki ma karekean mitin ao taan ibuouboki aika a mwatai ni kamwakuri bwaai ni mwakuri aikai.  E na teimatoa te kataneiai ao karakaan te tia mwakuri ao katoamauan taabo ni kuakua iaon Kiribati.  Ao e na moan bwaiaki kanakoraoan te naan tiweti n onaoraki ni kabane n reitaki ma baunaia aoraki.  Ao I kukurei n taekinna ba e nang waaki karekean boon baunaia aoraki ake a karinaki n te onaoraki are i Betio.

Boutokaaia Ara Roro Ae E Rikirake

Ti bane n kakoaua bwa kaubain abara ae Kiribati e aki rangi n mwaiti, ma ti bane naba n ataia bwa bon iai kaubwaira ae e rangi n mwaiti ao moani baan te kakawaki ae ngkami ara Roronrikirake.  E bon riai ae tina kabatia te boutoka nakoimi ngkami ara Roronrikrake ngkai bon ngkami ara botanaomata are kam na riki bwa manga taan kaira Kiribati nakon taai aika ana roko.

Ngkana ti tarai aaba aika irarikira ao aaba n te aonnaba aika a rangi n rikirake ao tina kakoaua bwa e bon boboto rikirakeia man rabakauia ao aia botumwaka aia taan kairiri ao te botanaomata ni kaunga ao ni karikirakea te takakaro. I bukin kakawakimi te Roronrikirake ao iai ara Motinnano bwa ana kateaki taabo ni kataneiai ae e tau mwaitia iaon aban nako Kiribati, ao ni kaungaaki te reirei ibukin karikirakean ami tarena aika a kakaokoro irarikin are te rabakau man te reirei ke te formal education.  E na teimatoa kaungaakin te iwawaki n n takakaro I aon abara aio ao kakaean kauaaba itinaniku bwa e aonga n teimatoa te unga n nano, te rabakau ao te tarena n takakaro.

KARIKIRAKEAN AO KATEIMATOAN TE MAIU RAOI NAKOIA ARA BOTANAOMATA

E na kamarurungnga te Tautaeka ni kakaei aanga ake ana kateimatoa te maiu raoi nakoia ara botan aomata. 

Buokan te mwenga n itera aika a mwaiti bon teuana te anga ni katoka te maiu ni kainnano, ai ngaia ae e na karekeaki te buoka nakoia ataei ngke a moa ni bungiaki nakon ae e koro nimaua te ririki.  Ae waaki te kamatebwai iaon aei, ao e na moanaki karaoana ngkana e bobonga raoi te kamatebwai.  Ai tibwa te moan waaki ae e tuai ni kakaraoaki aio, ao e bon riai bwa e na karaoaki raoi.  Te ibuobuoki nakoia kaara, e na tiku moa n arona ma e na karaoaki te Tua iai, bwa aonga n tobwaaki raoi kaara ma aia kanganga.  Ao te buoka nakoia mauku ae iaon naba kawaina n kabobongaki.

I kukurei n taekinna ikai bwa kanoan ara Motinnano are karakan boon te takataka nakon $2 e a bon tia n mwakuriaki ao e na kakoroaki nanona imwin kabwatakin te kataumwane. Te kantaninga ikai bwa ti bane n ibuoka n iango ibukin kanakoraoan te rikirake ae tamaroa ibukiia ara abamakoro nako ao anne e a bon moa naba man kanakoraoan aia kareke tianti ngkami ara botanaomata. Bwa ngkana e noraki ao man namakinaki te rikirake ae e tamaroa iaon ara abamakoro nako ao e na uarereke kan kitanakin ara abamakoro ao e na uarereke tangiran te kan roko iaon Tarawa.

E na katamaroaki naba booia taan mwakuri ao tuua ake ana kamanoia taan mwakuri man te bainikirinaki.  Ao aio e na kona n karababa ara taratara iaon kaetakin aroia taan mwakuri aika a teimatoa n katoamaua te waaki ao man aki kona n reke irouia te kaniwanga are e rereke irouia taan mwakuri aika a matoa. E na karaoaki te tia ni bo mai nano, ao ni katamaroaki boraraoi iaon taian kammwakuri.  E na tobwaaki naba aia kanganga ara botanaomata aike a mwakuri n aaba itinanikun Kiribati n aron te kanganga n te mamananga, katamaroan riki booia ao kabatian riki taabo ni kammwakuri ke tenaan agencies. 

Boutokaan ao kamanoaia aine e na teimatoa n riki ba tabetaben te Tautaeka ae e kakawaki.  Ana boutokaaki aine ao bon mwane naba bwa e na bati aia aanga ni karekemwane man aia tarena ke aia kakamwakuri n karaoi bwaai man taboni baaia n aron bwaai ni Kiribati, te waewae, te kamwarake, te karekemwane rinanon te mwakete n te ununiki, te maniman ao a bati riki. 

E na reitaki nako te buoka nakon aia auti ni maeka taan mwakuri iaon Tarawa ma Betio, n aron ae e waaki ngkai, bwa e aonga n teimatoa te mweraoi irouia taan mwakuri ibukin karaoan tabeia ae kakawaki ibukin te botanaomata.  Ao e na kaungaaki te Botaki n Auti n kakaei ana kawai n ibuobuoki ibukin kamweraoan te tia mwakuri.

Iai naba raora aika a rangi n kakawaki aika Botakin Aaro ao Botaki aika Inaomata (NGOs) ake bon ngaaia angatain te Tautaeka ibukin tobwaan te botanaomata n itera aika a mwaiti.  E kukurei Te Tautaeka n uataboa tibwangami ibukin te Botanaomata, ao ibukin aio, ao e a tia ni karakaaki te buoka nakoia Botaki n Aro man ni mabubua tenga ($500,000) nakon teuana te mirion ($1m).  Bon akea au nanououa bwa rakan te buoka nakoimi e na kabirimwaaka riki ami waaki ao ni kabebetea naba uotami ibukin tobwaan kainanoia ami botanaomata. 

Ana katamaroaki boon ritin aaba iaon Tarawa Teinainano ao Betio, ao ake e ritini te Kauntira, n reitaki ma toma ni kawai (access road), ao ni karekeaki karikirake ibukia taan ababa iaon Tarawa Teinainano ao Betio ake ana ibuobuoki nakon karekean aia mwakuri.

Te Aono Raina ao Rawaki

E korakora ana iango te Tautaeka aio ni kan karikirakea te aono are Mainiku ibukin kabirimwaakan te rikirake rinanon te kaneweaba ao te akawa ao a mwaiti riki, ao e , kakawaki tobwaan aia kanganga taan mwakuri ao taan maeka n itera aika a kakaokoro.

Te bao ni mamananga ao te aro n itoman ae nakoraoi e na kawaekoaki ni kanakoraoaki.  E kakawaki bwa e na kanakoraoaki te kairiri ma te tararua iaoia ana botaki n mwakuri te Tautaeka iaon Kiritimati, ao aio are e na anganaki te Tabo ni Mwakuri I Kiritimati te mwioko aio.  Kantokaia taan mwakuri ngkana a motirawa ma aia mwane ni motirawa e na katamaroaki, ao n reitaki ma kanakoan te riiti ibukin te maeka ao te bitineti n aron kainnanoia ae riai.  E na karikirakeaki te Aono are I mainiku bwa te tabo ni kaneweaba ao ni karikirake I bukin kabwaian Kiribati nakon taai aika a na roko.

BIBITAKIN KANOAN BONG

E a teimatoa n rotaki te aonnaba n reitaki ma Kiribati n bibitakin kanoan boong.  Rikiraken te kabuebue ma iabutin taari ao bibitakin kanoan boong n te tai teuana ma teuna e bon roota aron te maiu ao te rikirake.  I aoni kawaina ni barongaaki te Motinnano ke te policy iaon te itera aei.  E kakawaki ae bon iai te Motinnano iaon aei are e na kona n tobwa raoi ana kanganga te I-Kiribati, ngkai e kakoauaki bwa e aki bebete totokoan ana urubwai bibitakin kanoan boong, bwa e rooti tabo ni kabane, e kakamaku ao e aki kona n ataaki raoi rokona. 

Ma e kakawaki bwa e na waaki te Tautaeka n te aro ae e matata raoi, ao n iri nanon naba Motinnano ao boraraoi imarenaia aban te Betebeke ao Te Aonnaba ni kaineti ma waaki n totoko ao ni kamanomano nakoia ara botanaomata ake bon ngaia ae ana bon rotaki maiuia ao kabwaiaia man n rikiraken kabuebuen taari, aon te aba, ao man urubwai mani kanakinakoan mataniwin aaba ao ai man taian angibuaka.

BUOKAIA KAUNTIRA AO TIBWATIBWAAN TABEN TE TAUTAEKA

Iaan ara Motinnano ao e na bon iai mwakurian kanakoraoan ana waaki te Tautaeka Inanoa ke ngkami ara Kauntira. N aron are I mwaneweia n tain ami babaro, ngkami ara Kauntira kam rangi n kakawaki ibukin mwakurian rikiraken te kabwaia nakoia ara botanaomata. Kam mena irarikia ami botanaomata nte bong teuana ma teuana ao ngkami moan matara ibukin kainanoia ami botanaomata n ami abamakoro aika kakaokoro. Te bwai ae rangi n kakawaki bwa tina ikarekebai ao tina beku mwaka ibukin rikiraken ara abamakoro (island economies) bwa marurungin te waaki iaon ara abamakoro bon marurungin naba kabutan ana waaki te Kauntira.

E na teimatoa te ibuobuoki nakoia Kauntira ni kabane iaon Kiribati n aron te buoka te mwane ke te support grant, ao iai te iango ibukin kaboami Meeia ao Kauntira ao aio ae e a waaki n kamatebwaia te Tautaeka ma rabata ake ana kona ni katamaroa te itera aio n taraaki naba ma karikirakean te Kauntira bwa e aonga ni kona n marurung ao ni korakora n bon tei iaon waena ni kona ni karekei mwakuri ma tieweti aika ana kaunga te tiku ni karikirakea te abamwakoro. E na kamarurungnga naba Te Tautaeka aio ni karekei ana bwai ni mwakuri te Kauntira aika a toamau ibukin karaoan te kawai, te bono ao a mwaiti riki. 

Te Waaki ni Bitineti

Tina aki maninga ara botaki n Bitineti aike ngaia angatain ao intinin te rikirake. Tina teimatoa n mwakuri ma ngkami bwa e aonga n nakoraoi te waaki n bitineti are e na kona n tobwa kainanon te botanaomata ao man katabangaka te kabwaia nakoia ara botanaomata. Iai mwiokoara ngaira ni kabane bwa tina karaoa raoi tabera ibukin te botanaomata ao te kantaninga ae bati bwa anne ae tina uaiakinna ngaira ami Tautaeka ma ngkami ara botaki n Bitineti.  Ana waekoa ni katamaroaki tuua ma babaire bwa a aonga n unga taian bitineti ni karaoi aia karikirake ake ana buoka kabatiaan te mwakuri ao te kareke tianti. Ana kaungaaki naba bitineti aika a uarereke.  Ao e na karekeaki te mane ke te buoka nakon te DBK, ao ni katamaroaki ana waaki n ibuobuoki iaon te reirei ao ibuobuoki ni kamarurung nakoia bitineti ao te botan aomata.

KAKORAKORAN KABUTAN TE WAAKI

Tina bane n kakoaua bwa kakoroan nanon ara Motinnano aikai e kainanoi mwakurian itera aika mwaiti. Ti nora kainanoan katamaroan Riin te Waaki n karikirake (Infrastructure) bwa akea bonganan ae a rangi n kakamwakuri ara botanaomata n aia abamakoro ao ai akea aanga n karokoi mwin aia kakamwakuri nakon aon Tarawa ke nakon aaba itinanikun Tarawa. E teretere man ara Motinnano bwa tina mwakuri ni katamaroai bao n mamananga ao I kukurei n taekinna n te tai aio bwa e a waaki te kamatebwai iroun te botaki are tabena iaon te itera aio. Tiaki ti anne ma e bon riai naba n kanakoraoaki te tiriba ibukin kateimatoan raoiroin bao n mamananga i taari.

Tina mwakuria naba kanakoraoan te itoman tiaki ti ma aban Tinaniku, ma e kakawaki naba te itoman i bon i marenan aban nako Kiribati. E kakoauaki bwa nakoraoin te itoman ngaia ae e kabirimwaka te rikirake ao te kabwaia.  Ana karaoaki taian uaabu ao ni katamaroaki ake a kainnanoa te katamaroa, ao ai uana naba ma marae ni wanikiba, kawai, ao buriiti ma kootiuei.  Ana karaoaki taian rawa n akawa ao n roro n tabo ake a rangi ni kainnanoaki imwin kamatebwaiaia.

TE REITAKI MA ABAN TINANIKU

E na kateimatoaki te reitaki ao te iraorao ae tamaroa ma raora mai tinanikun abara ae Kiribati. Bon raora mai Abatera (Bilateral Relations) ao botaki nako mai iaon te Betebeke ao te Aonnaba ake taan uataboa rikiraken abara. Tina bane n kakoaua bwa kateimatoan te reitaki ae tamaroa ma Aaba ao Botaki aikai e na bon kanakoraoa te ibuobuoki n itera aika mwaiti ibukin uaiakinan te rikirake ae tamaroa riki. Ma te bwai ae e rangi n kakawaki bwa ngaira ae tina kaira kamanenaan raoi taian buoka aikai bwa ngaira ae ti ata kainanoia ara botanaomata ao ngaira ae tina mwakuria ao man uarokoia nakon are e kantaningaaki. 

E na kamarurungnga te Tautaeka ni karababa te reitaki ao iraorao ae tamaroa ma aban nako te aonnaba ake a kukurei ao n tauraoi n buoka Kiribati.  Ti aki ti te ibuobuoki n te mwane ma e rangi ni kakawaki naba te iraorao ao te maroro n itera aika a kakawaki. 

TAEKA NI KAKAITAU

I mwain ae I momotika au maroro ao te koaua ae I rangi n kan katurua n te tai aio bwa ngaira aika tia tia n rineaki ao n weteaki iroun te Atua ao irouia ara botanaomata, tibwangara ae e rangi n kakawaki bwa tina mwakuria rikirakeia ara botanaomata nakon te tamaroa riki. Tina buoka n iango, tina bootii korakorara ao ae e rangi n kakawaki riki tina karaoi tabera ma te kakaonimaki, te beku mwaka ao te onimaki.  A mwaiti baika a riai ni karaoaki ao iai aika aki bebete karaoaia ao e na kona ni maan kakoroan nanoia, ma e aki kona ni birinako te Tautaeka man ana Motinnano ake e a tia n tuangia kaain Kiribati n tain te kaembein.

I a tabeka te bwana n kakaitau ngai ma kaain au Kaebineti ao au Bwatei ae Tobwaan Kiribati nakoimi ara Botanaomata ibukin te mwioko ao te tibanga ae e rangi n kakawaki aio. I reita te bwana n kakaitau nakoimi raora n Tia Tei aika kam karineaki ibukin te nano n ibuobuoki iaan katabeara ibukiia ara Botanaomata. E na kona n iai te kakaokoro n iango ma au kantaninga bwa aikai a boboto iaon kanakoraoan ao kabutan raoi te waaki.  

Au taeka n kaunga nano nakoia ara Taan Mwakuri aike ngaia ae a na buoka kakoroan nanon ara Motinnano. Tina karaoa ara kabanea n tamaroa ibukin tobwakiia ara botanaomata. Ao ai bon au kaitau nakoim te Tiibika inanon am beku ibukin kanakoraoan aia bowi taan Tei. Ao ngkami ara botanaomata, raora ngkami n taai nako inanon te kukurei, te rawawata ao te kabwaia.

Te Mauri, Te Raoi ao Te Tabomoa I aora ni kabane.

 

Kam Bati N Rabwa.